Verstopt op een wat schimmig bedrijventerrein in Noord-Charlottenburg ligt Gedenkstätte Plötzensee. Hier bracht het nationaalsocialistische regime de belangrijkste politieke gevangenen op gruwelijke wijze om het leven.

Kil en sereen

Een lange weg met kinderkopjes met aan de linkerzijde de hoge bakstenen muur van de Plötzensee-gevangenis – die tot op de dag van vandaag in gebruik is – leidt naar de gedenkplaats. De ommuring, de hoekige vormen, de grauwe kleuren en de grote urn met daarin aarde uit verschillende concentratiekampen, geven het terrein nog meer dan op andere Berlijnse plaatsen van terreur een kille, maar op een of andere manier ook serene sfeer.

Slachthuis

Keizer Wilhelm I gaf het bevel tot het bouwen van de gevangenis, die in 1879 klaar was. In het Duitse keizerrijk en de Weimarrepubliek werd 33 maal de doodstraf voltrokken, onder het bewind van Adolf Hitler maar liefst 2.891 keer. Aanvankelijk zaten er vooral Duitse sociaaldemocraten en communisten opgesloten, later ook in Duitsland te werk gestelde Tsjechen, Polen en Fransen. Ook zware criminelen, krijgsgevangenen en verzetsstrijders uit allerlei landen werden er opgesloten en omgebracht. De bekendste slachtoffers zijn een aantal medeplichtigen van de mislukte aanslag op Adolf Hitler op 20 juli 1944, onder leiding van graaf Claus Schenk von Stauffenberg. Ook veel leden van de verzetsgroepen – Widerstandsgruppen – Die Rote Kapelle en Kreisauer Kreis vonden hier hun einde. Vaak werden gedetineerden al ondervraagd, mishandeld en gemarteld door de Gestapo binnengebracht.

Vleeshaken

De executies werden aanvankelijk met een bijl uitgevoerd in de gevangenistuin. Later liet Hitler in het geheim een guillotine aanrukken, die in een stenen schuur aan de rand van het terrein werd gezet. In dat gebouw liet hij ook stalen balken aanbrengen, waaraan grote vleeshaken werden bevestigd waaraan de veroordeelden konden worden opgehangen. In 1943 raakte de guillotine bij een geallieerd bombardement beschadigd, waardoor het ophangen de gebruikelijke executiemethode werd. Familieleden van geëxecuteerden werden anderhalve Reichsmark in rekening gebracht voor elke dag dat hun dierbare vastzat, en nog eens 300 voor de executie en 70 Reichspfennig voor de verzending van de factuur.

Vlak voor het genoemde bombardement klaagde Hitler tegen zijn minister van Justitie Otto Georg Thierack dat de procedures van 300 gevangen om gratie aan te vragen wel erg veel tijd in beslag namen. Na het bombardement versnelde de onderminister van Justitie Curt Rothenberger – Thierack was afwezig – de procedures en gaf vanuit zijn departement per telefoon aan Plötzensee door dat vrijwel alle 300 gevangen direct geëxecuteerd dienden te worden. Tussen 7 en 12 september 1943 werden er met behulp van de haken meer dan 250 doodvonnissen voltrokken.

In de laatste jaren van de oorlog verslechterden de omstandigheden in de gevangenis. Het eten was te weinig en slecht, de cellen zaten overvol en medische hulp kwam niet of veel te laat. Vanaf de lente van 1945 werden er steeds meer gevangenen vrijgelaten. Toen Sovjetsoldaten het complex op 25 april 1945 bevrijden, waren er bijna geen gedetineerden meer over.

Gelijkwaardige herdenking

Na de oorlog werd de stenen schuur deels afgebroken, alsook een van de celgebouwen. Tegen het restant van de schuur staat vanaf 1952 – het openingsjaar van de gedenkplaats – een grote betonnen muur met de tekst ‘Den Opfern der Hitlerdiktatur der Jahre 1933 – 1945’. In 2011 vroeg Der Tagesspiegel zich af of het wel de bedoeling was álle slachtoffers te gedenken – dus ook de zware criminelen die zij aan zij met politieke gevangenen en verzetsstrijders gevangen zaten in Plötzensee. De directeur van de gedenkplaats antwoordde dat alle slachtoffers van het nationaalsocialisme bij de gedenkplaats op gelijke wijze worden herdacht – ‘ongeacht hun daden’. Op het terrein zijn tegenwoordig ook een aantal informatieborden te vinden, veel foto’s en een computer. De haken aan de stalen balk zijn nog steeds te zien. Op weinig andere plaatsen in de Duitse hoofdstad presenteert de geschiedenis van het Derde Rijk zich nog zo indringend. Toch lijken maar weinig mensen de gedenkplaats te bezoeken, en dat is jammer.

Adres: Hüttigpfad 16, 13627 Berlin
Entree: gratis
OV: Bus 123 halte Gedenkstätte Plötzensee

Laurens is historicus, journalist en masterstudent Duitslandstudies. Hij heeft in 2012 vier maanden stage gelopen in Berlijn. Af en toe levert hij gastartikelen op Berlijn-Blog.NL over bewogen geschiedenis van de stad, al zijn artikelen vind je hier. Je kunt Laurens ook volgen op Twitter via @laurensbluekens

Pin It on Pinterest

Share This
Nieuwsbrief

Nieuwsbrief

Meld je aan voor mijn maandelijkse nieuwsbrief en onvang de laatste updates en exclusieve Berlijntips gratis in je inbox.

Je hebt je nu aangemeld voor de BerlijnBlog nieuwsbrief. Dank je wel!