Mijn verhaal over de Berlijnse Muur – Corry Frik

Mijn verhaal over de Berlijnse Muur – Corry Frik

Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur. Dat is dit jaar precies 25 jaar geleden. En hoewel die geschiedenis zo recent is, lijkt het ook zo lang geleden. De tastbare geschiedenis en reststukken zijn schaars of op veel plekken zelfs uitgewist, herinneringen vervagen langzaam, het aantal ooggetuigen wordt steeds minder. En hoewel de feiten altijd zullen blijven, vertellen feiten vaak niet hoe mensen de Duitse deling hebben ervaren. Juist daarom wil ik in de serie “Mijn verhaal over de Berlijnse Muur” aandacht besteden aan persoonlijke ervaringen met de Berlijnse Muur en de Duitse deling.

Vandaag vertelt Corry Frik haar verhaal over meerdere bezoekjes aan de DDR met zowel ouders als kinderen. Vooral het bezoek van de bruiloft van haar broer met een Oost-Duitse in Oost-Berlijn was een bijzondere belevenis. Bedankt Corry dat je je verhaal met ons wilde delen!
(meer…)

Mijn verhaal over de Berlijnse Muur – Heidi van den Hoogenband

Mijn verhaal over de Berlijnse Muur – Heidi van den Hoogenband

Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur. Dat is dit jaar precies 25 jaar geleden. En hoewel die geschiedenis zo recent is, lijkt het ook zo lang geleden. De tastbare geschiedenis en reststukken zijn schaars of op veel plekken zelfs uitgewist, herinneringen vervagen langzaam, het aantal ooggetuigen wordt steeds minder. En hoewel de feiten altijd zullen blijven, vertellen feiten vaak niet hoe mensen de Duitse deling hebben ervaren. Juist daarom wil ik in de serie “Mijn verhaal over de Berlijnse Muur” aandacht besteden aan persoonlijke ervaringen met de Berlijnse Muur en de Duitse deling.

Vandaag trapt Heidi van den Hoogenband af met haar persoonlijke verhaal over haar vele bezoeken als kind aan haar familie in de DDR. Ze laat ons haar bijzondere verzameling krantenknipsels van de val van de Berlijnse Muur zien die ze sinds de val van de muur verzamelde. (meer…)

De bouw van de Berlijnse muur

De bouw van de Berlijnse muur

Met het einde van de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland opgedeeld tussen de verschillende geallieerden (Groot Brittannië, Frankfrijk, de USA en de Sovjet Unie), de sectorengrenzen waren daarmee geboren. De sectorengrens werd al die tijd al door de DDR bewaakt maar in 1961 werden harde maatregelen genomen en werd de sectorengrens in Berlijn met een muur uit beton afgebakend. Na langer aandringen van de DDR stemde de Sovject Unie in met het idee zodat de bouw van de Berlijnse Muur in de nacht van 12 op 13 augustus 1961 in gang werd gezet om de uitstroom uit de DDR te stoppen. Vanaf dat tijdpunt zouden stad en families 28 jaar van elkaar gescheiden zijn door een muur uit beton. bernauer strasse bouw muur

Hoe kwam het zover?

Duitsland in bezettingszones

Ten einde van de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland in vier bezettingszones opgedeeld. Groot Brittannië, Frankfrijk en de USA in het westen en de Sovjet Unie in het oosten van Duitsland. Ook Berlijn als Reichshauptstadt werd in vier sectoren opgedeeld.

Al in 1946 werd de Duits-Duitse zonegrens streng gecontroleerd door de gewapende Grenzpolizei. Alleen speciale gevallen mochten de zonegrens passeren (boeren, woon-werkverkeer etc.). Oost- en West-Duitsland groeiden politiek en economisch gezien steeds meer uit elkaar omdat eigen valuta (1948) en staten (1949) afzonderlijk werden gegrond. In1952 begon de DDR de Duits-Duitse grens met hekken, bewaking en alarmsystemen te beveiligen. Onbetrouwbare omwonenden aan de oostkant van de grens werden uit het grensgebied gehaald en moesten verplicht verhuizen. Het controleren van de sectorgrenzen was echter een ommogelijke opgave en 3,5 miljoen inwoners van de Russische bezettingszone zagen kans om naar het westen te vluchten, velen van hen deden dat via Berlijn. Dat het vooral jonge en hoog opgeleide mensen waren die vluchtten, was een gevaar voor de DDR.

border

In de laatste drie jaren voor de bouw van de Berlijnse Muur (1959 – 1961) geraakte de DDR in een crisis. In tegenstelling tot de crisis in ’52/’53 werd de DDR dit keer niet met warenleveringen ondersteund door de Sovjet Unie. Bovendien werd het aantal Grenzgänger steeds groter, Oost-Berlijnse inwoners die legaal in West-Berlijn werkten hadden de privilege West-Duitse Marken te verdienen en daarmee Westwaren te kunnen kopen. Bovendien konden zij vanuit West-Berlijn naar West-Duitsland en het westenlijke buitenland reizen. De SED (de partij aan de macht in de DDR – de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) had daar grote problemen mee omdat er in de inmiddels DDR een groot tekort aan werknemers begon te ontstaan. Alleen al in Oost-Berlijn waren er 45.000 werknemers meer nodig. De vluchtgolf naar West-Duitsland bereikte in 1961 een hoogtepunt, gemiddeld vluchtten 3.190 personen per dag over de grens.

Het startsein werd gegeven

Leegloop uit de DDR stoppen

Lange tijd had de Sovjet Unie zich geweerd tegen het idee van de bouw van een muur. Bij een bespreking in augustus 1961 tussen Walter Ulbricht (staatshoofd DDR) en Nikita Chroesjtsjov (Sovjetleider) kwam Ulbricht onder druk te staan wegens de slechte economische situatie in de DDR. Hij gaf aan dat de grens naar West-Berlijn de oorzaak was, omdat deze grens veel moeilijker te bewaken was dan de Duits-Duitse grens. De beslissing werd genomen de sectorgrens te sluiten om daarmee eindelijk een einde te maken aan de leegloop uit de DDR. Dit in tegenstelling tot wat Ulbricht eerder dat jaar (15 juni 1961) op een persconferentie mede deelde: “Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten” (“niemand heeft het idee om een muur te bouwen”). Het plan om een Muur te bouwen was staatsgeheim van de DDR, drie dagen voor het begin van de bouw van de muur (10 augustus 1961) kreeg het westen mee wat de plannen waren. Al langer had ook West-Duitsland het idee at er “drastische plannen” werden bedacht tegen de leegloop, Oost-Berlijn lag tenslotte al vol met betonblokken en prikkeldraad. Dit had echter niemand voorzien. keine absicht

Niemand hat die Absicht.

betonnen bouw

De bouw werd gestart.

Augustus 1961 – de bouw begon

Van prikkeldraad naar muur

De latere staatspresitdent Erich Honecker (toen nog secretaris van het Centraal Comité) had de leiding over de sluiting van de grenzen. 13 augustus 1961, de zomervakantie was in volle gang, het was een zondag en Berlijn was in diepe slaap. ‘s Nachts om 1 uur werd begonnen met afbakening van de 160 km lange grens rondom West-Berlijn. De bouw van de muur werd door bouwvakkers uitgevoerd en door de SED streng bewaakt, de Volkspolizei (de voorlopers van de grenstroepen) en soldaten van Soldaten der Nationalen Volksarmee controlereerden de grens nauwlettend. Toen Berlijn om 6 uur ‘s morgens ontwaakte was de gehele grens compleet afgebakend. De Duitse deling was zichtbaar voor de hele wereld maar vooral voor de inwoners van Berlijn die met hun neus op de feiten werden gedrukt. Alle verkeerswegen en metrostations waar de West-Berlijnse U+S-Bahnlijnen langskwamen werden geblokkeerd. Vanaf 13 augustus reden de West-Berlijnse metrolijnen zonder stoppen door stations in Oost-Berlijn, de stations werden zogenaamde spookstations. Slechts 12 grensovergangen bleven over en boden slechts een zeer selecte groep uitverkorenen toegang tot West-Berlijn. De eerste 2 jaren mocht er vrijwel niemand de grens passeren, na twee jaar werd de toegang tot Oost-Berlijn voor West-Duitsers langzaam vrijgegeven. pionier

Hoe de Berlijnse Muur steeds werd versterkt en uitgebreid.

13 augustus is de symbolische “Tag des Mauerbaus”, in werkelijkheid werd echter niet de gehele betonnen muur in 1 nacht gebouwd. Stap voor stap werden er steeds meer betonnen muren gebouwd en afgebakend met hekken en prikkeldraad. Zolang de Berlijnse Muur stond, werd deze continu versterkt en verder uitgebreid. Huizen die op de grens stonden met de stoep en voordeur op West-Berlijns grondgebied, konden de voordeur niet meer uit. Sommige bewoners konden enkel nog via het “Hinterhof” naar hun woning. De ramen aan de westkant werden dichtgemetseld om vluchtpogingen te voorkomen. Berliner Mauerbau vor 50 jahren

13.08.1961 in Berlijn Neukölln.

prikkeldraad

Van prikkeldraad…

mauerbau10_v-contentgross

…Naar betonnen muur.

soldaten muur

Soldaten en grenswachters houden alles nouwlettend in de gaten.

bouw muur

De muur krijgt steeds meer vorm.

130711AXB110

Let op de hoeveelheid soldaten. Veel.

ontwaken muur

Vele voordeuren aan o.a. de Bernauer Straße waren niet meer toegankelijk.

building_berlin_wall_09

Ook ramen worden dicht gemetseld.

Vluchtpogingen

De drang naar een vrij leven

De Oost-Duitse grenspolitie had bevel om te schieten op mensen die de grens probeerden over te steken. De grens oversteken was een levensgevaarlijke tocht. Dit betekende overigens niet dat niemand meer probeerde te vluchten. Een van de eerste slachtoffers van de Berlijnse Muur was de 24-jarige Günter Litfin die ervan droomde in het theater te werken. Hij probeerde op 24 augustus via staion Friedricshstraße naar het westen te vluchten. Toen hij merkte dat hij werd ontdekt, sprong hij in het water en de Oost-Berlijnse grenstroepen schoten. Hij is bijna in West-Berlijn als een kogel zich door zijn hoofd boort. In totaal heeft de “antifaschistischer Schutzwall” (de antifascistische beschermingsmuur, zoals de muur in Oost-Duitse propaganda werd genoemd) 136 mensen het leven gekost bij een vluchtpoging. 216 vluchtpogingen waren succesvol en brachten 400 mensen naar West-Berlijn.

Bij de Gedenkstätte Berliner Mauer kun je nog veel meer te weten komen over alle vluchtpogingen. Lees hier meer over de Berlijnse Muur en waar je deze in Berlijn nog kunt bezichtigen. Naar Günter Litfin is een oude DDR-wachttoren hernoemd waar zich vandaag de dag nog een gedenkplaats vindt.

Historische Berlijnse metrokaarten

Historische Berlijnse metrokaarten

Ik heb iets met kaarten, en kaarten van het openbaar vervoer in het bijzonder. Als ik weer ergens op een trein of een metro sta te wachten begin ik meestal spontaan ergens een kaart te bestuderen en vraag me af wat er is rondom stations met een toffe naam. Bijzonder leuk vond ik het dus toen ik onlangs deze website tegenkwam met allemaal historische kaarten van het Berlijnse openbaar vervoer. De eerste kaart stamt uit 1890, toen het netwerk nog bestond uit lijnen van de ‘Pferdeeisenbahn’ (paardentram). Daarna heeft het Berlijnse metronetwerk zich bijzonder snel verder ontwikkeld, niet alleen is het netwerk enorm uitgebreid, ook de kaarten zijn veel duidelijker geworden.

Het bekijken van deze kaarten is als een kleine tijdreis, het geeft een goede indruk van de ontwikkeling van de stad. Ik heb er een paar mooie kaarten tussenuit gepikt.

netz_bpfe_1890

De oudste kaart die ik op de website vond stamt uit 1890, het netwerk was toen in beheer van de Berliner Pferdeeisenbahn. Het heeft meer weg van een tekening dan van een officiële kaart. De paardentrams stammen uit 1865 toen de eerste lijn tussen de Brandenburger Tor en Charlottenburg werd geopend. In 25 jaar tijd zijn er aardig wat haltes bijgekomen! (bron).

netz_bdk_1896

In 1886 werd de Berliner Dampfstraßenbahn (stoomtram) in gebruik genomen. Er kon worden overgestapt op de paardentrams.

Netz_1910_klein

Het spoorwegnet van Berlijn in 1910. Toen werd er gebouwd aan verschillende U-Bahn lijnen die met een rode stippellijn zijn aangegeven. Wat een zoekplaatje is deze kaart! De hondekop (de Ringbahn) is echter wel al duidelijk zichtbaar. Elektrische treinen (S-Bahn) waren er toen nog niet, die werden pas na de Eerste Wereldoorlog aangelegd.

netz_gbs_1913_ost

Inmiddels zijn we in 1913 beland. Het tramnetwerk is beduidend uitgebreid! Op deze kaart is slechts ‘City Ost’ te zien, het tramnetwerk was toen al behoorlijk gedetailleerd.

1914

Deze kaart uit 1914 moet volgens mij een van de eerste kaarten zijn van het metronetwerk. Hier zie je duidelijk wat de oudste metrolijnen van Berlijn zijn, de huidige U1, U2, U3 en U4. Alle lijnen werden nog aangeduid met dezelfde kleur en de meeste lijnen liepen boven de grond. Veel metrostations hebben inmiddels een andere naam gekregen zoals Schönhauser Tor (nu Rosa-Luxemburg-Platz), Danziger Straße (nu Eberswalder Straße) en Nordring (nu Schönhauser Allee).

1923

1923.

1926

In 1926 zijn er een aantal metrostations bijgekomen, een groot deel van de huidige U6. Grappig om op deze kaart te zien dat de kleuren van toen nog altijd in gebruik zijn. De rode U2, de groene U1 en de paarse U6. Van de huidige U5 is op de kaart nog niets te zien dus de huidige nummering is niet geheel chronologisch.

1930

Op deze metrokaart uit 1930 wordt reclame gemaakt met korte reistijden. Station Reichskanzlerplatz is hernoemd naar Adolf-Hitler-Platz (het huidige Theodor-Heuss-Platz aan de U2).

Inmiddels is ook de U8 aangelegd, de U6 is uitgebreid en stopt bij de Flughafen (Tempelhof) en de U5 is in bouw.

1934

Deze kaart uit 1934 laat ook de overstapstations tussen de U-Bahn en de S-Bahn zien. Ook hier zie je nog oude stationsnamen zoals Kreuzberg (nu Platz der Luftbrücke) en Flughafen (nu Paradestraße).

1936

Het Berlijnse U-Bahnnet in 1936.

1936

Het Berlijnse U-Bahnnet in 1936. Let ook op de gemeten reistijd inclusief overstappen vanaf station Adolf-Hitler-Platz.

1947

1947, de Tweede Wereldoorlog is net voorbij en veel stations zijn nog verwoest. Op de kaart staat ook met een symbool aangegeven welke stations niet in gebruik zijn omdat er teveel schade is (Bhf. zur Zeit nicht im Betrieb).

1953

Tussen 1947 en 1953 heeft zich aan het netwerk zelf niet veel veranderd. Wel zijn er een aantal duidelijke veranderingen op de kaart te zien. Er staat niet meer tussen elk station aangegeven wat de reistijd is maar er staat aangegeven dat de gemiddelde reistijd tussen twee stations twee minuten bedraagt. Daarnaast is op deze metrokaart de zonegrens te zien die Oost- en West-Berlijn scheidde.

1960

1960, een jaar voordat de Berlijnse Muur werd gebouwd. Ondanks dat de zonegrens al staat aangegeven is het nu nog een herenigd metronetwerk. De trajecten die niet onder de grond lopen zijn aangegeven met een geblokte lijn.

1966

Op deze kaart van de S-Bahn uit 1966 is duidelijk te zien waar de gehele Berlijnse Muur liep. Ik vraag me af waarom er is gekozen voor de kleur roze.

1970

Ook op de kaart van de West-Berlijnse BVG is duidelijk te zien waar de grens liep. Ook kun je op deze kaart duidelijk zien waar de spookstations lagen, bijvoorbeeld Oranienburger Tor, Rosenthaler Platz en Jannowitzbrücke. Dit waren allen stations in Oost-Berlijn waar de West-Berlijnse metro niet stopte. Overigens is in station Nordbahnhof een interessante tentoonstelling te zien over spookstations.

Netz_1984_klein

Het verschil tussen de kaart van het Oost- en West-Berlijnse netwerk? Op de kaart uit de DDR staan geen stations in het westen aangegeven. Friedrichstraße is het einde van de lijn. Deze kaart is van 1984.

1988

Op deze oostkaart uit 1988 is ook de omgeving ten westen van West-Berlijn te zien (Bezirk Potsdam). West-Berlijn zelf is tot een minimum gekrompen.

Let trouwens ook op de stations die toen behoorlijk socialistische namen hadden. Leninallee (sinds 1992 Landesberger Allee) en Marx-Engels-Platz (sinds 1992 Hackescher Markt)

S-Bahn1985

Update 12.08.2014

Hierbij nog een aardig S-Bahn kaartje uit 1985 die ik van een BerlijnBlog lezer toegestuurd heb gekregen. Hij vertelt erbij:

‘Tijdens de Muur waren de U-Bahn netten gescheiden, maar de S-Bahn werd ook in West Berlijn nog gerund door de Oostduitsers – ook het personeel op de stations en in de treinen waren dus DDR burgers, de beide S-Bahn netten waren natuurlijk wel gescheiden met als enige overstappunt Friedrichstrasse.’

Bderlin1985

1985.

1988+

Ook deze kaart stamt uit 1988 en begint al aardig te lijken op het metronetwerk zoals we hem nu kennen. De lijnen hebben nieuwe namen en  kleuren gekregen die nog steeds in gebruik zijn.

1990

1990, inmiddels is de Berlijnse Muur gevallen. In de eerste maanden na de val van de muur vonden er echter nog wel controles plaats en het verloop van de Berlijnse Muur is ook nog op de kaart te zien.

1994

De Berliner Ringbahn is in 1994 nog in bouw.

2000 tram

Het tramnetwerk in 2000. De tram is voornamelijk is van Oost-Berlijn, de U-Bahn zie je daarentegen voornamelijk in voormalig West-Berlijn terug.

2002

In 2002 werd de Ringbahn gesloten, vanaf dit moment kon je in een uurtje met de S-Bahn rondom de stad reizen. Ook zijn op deze kaart de A, B en C zones te zien. Schönefeld lag toen nog in zone B en Hauptbahnhof was toen nog het Lehrter Bahnhof.

Een nog veel uitgebreider overzicht van alle metrokaarten vind je hier: www.berliner-verkehr.de. Mocht je toevallig nog ergens oude kaarten in je bezit hebben? Dan kun je ze insturen naar de websitebeheerder, hij is nog altijd op zoek naar meer materiaal. Hoe gaaf is het dat al dat materiaal online vindbaar is. De moeite waard om even doorheen te klikken.

 

Fotoserie Tagesspiegel; Kreuzberg & Prenzlauer Berg im Wandel der Zeit

Fotoserie Tagesspiegel; Kreuzberg & Prenzlauer Berg im Wandel der Zeit

Op de website van de Tagesspiegel worden regelmatig fotoseries uit Berlijn gepubliceerd. Onlangs kwam ik fotoseries tegen van Kreuzberg en Prenzlauerg Berg die laten zien hoe deze wijken in de loop der jaren zo snel zijn veranderd. Een wijk aan de westkant en een wijk aan de oostkant van de muur. Prachtige foto’s die een blik geven in het Berlijn van toen en van nu. (meer…)

Street-Yogis; Yoga op straatnaambordjes

Street-Yogis; Yoga op straatnaambordjes

Als je ergens op gaat letten, zie je het ineens overal. Ik zit nu in een fase dat ik kurkmannetjes op straatnaambordjes plotseling overal op zie duiken. Mannetjes gemaakt van kurk in allerlei verschillende poses sieren namelijk vele straatnaamborden door Berlijn. Omdat ze niet direct op ooghoogte zijn geplaatst, kan het goed zijn dat je ze nog niet (vaak) hebt gezien. Ik zag ze wel eens maar lette er eigenlijk nooit expliciet op. Sinds een tijdje ben ik er bewust op ben gaan letten en nu zie ik ze ineens o-ve-ral! Het is voor mij echt een soort sport geworden om alle kurkmannetjes te spotten en te fotograferen.

IMG_4783 24. May 2014 BerlijnBlog Street-YogisEen Ardha Chandrasana aan de Paul-Linke-Ufer. 

De poses van de kurkmannetjes zijn niet random bedacht, die zijn gebaseerd op yoga. Dat ik sinds kort aan yoga doe helpt me de poses de herkennen. De Virabhadrasana (krijger) en de Ardha Chandrasana (halve maan) heb ik al veelvuldig gespot. In de volksmond worden de kurkmannetjes dan ook wel Street-Yogis genoemd.

IMG_1129 25. May 2014 BerlijnBlog Street-YogisWerk van Slinkachu – inspiratiebron voor Josef Foos. 

De yogaleraar Josef Foos begon met het plaatsen van de Street-Yogis, hij raakte geïnspireerd door de Britse artiest Slinkachu. Slinkachu is bekend geworden door kleine plastic figuren in grote steden te fotograferen. Door kleine figuren naast alledaagse objecten te plaatsen krijg je een heel bijzonder perspectief. Ik heb zelf trouwens ook twee boeken van Slinkachu in de kast staan, ik vind zijn werk geweldig! Die bijzondere perspectieven wilde Foos graag naar Berlijn brengen, wilde daarvoor echter geen plastic gebruiken. Hij begon te experimenteren met kurk en zo werden de kurkmannetjes geboren.

IMG_4780 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

Knesebeckstrasse Yogi IMG_3158

Om het geheel wat gevarieerder te maken besloot Foos alle kurkmannetjes in verschillende yogaposities te plaatsen. Hij hoopt daarmee de stad in een ander perspectief te plaatsen maar vooral een lach bij mensen op het gezicht te toveren. En dat lukt – bij mij – goed!

IMG_4778 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

Sinds 2009 veroveren de Street-Yogis Berlijns straten. Deze bevinden zich vooral rondom Foos’ Kiez, Neukölln. Maar ook in Kreuzberg, Schöneberg en Prenzlauer Berg duiken de mannetjes op. Het kan trouwens wel goed zijn dat de Street-Yogis die je hier ziet binnenkort alweer verdwenen zijn, ze hebben tenslotte aardig wat te verduren onder het weer. In totaal zijn er ongeveer 1.000 Street-Yogis aanwezig in Berlijn.

IMG_4728 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

Nadat het EK in Berlijn heeft plaats gevonden doen de Street-Yogis trouwens niet meer enkel aan yoga, maar oefenen ze ook allerlei andere sporten uit.

IMG_4798 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4750 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4723 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4722 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4740 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4741 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4755 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4759 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis-2

IMG_4881 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4883 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4815 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4810 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4794 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

IMG_4791 24. May 2014 BerlijnBlog Street-Yogis

Hoeveel Street-Yogis hebben jullie al gespot?