De Berlijnse Muur kent iedereen wel kent uit films, geschiedenisboeken of uit verhalen. De DDR bouwde deze muur om West-Berljin heen, zodat haar inwoners niet meer zo eenvoudig via West-Berlijn naar het kapitalistische westen konden vluchten. Zelf heb ik niet bewust meegemaakt hoe het was om de grens te passeren, hoe het was om in een gedeelde stad te wonen en hoe het was om in de media te volgen hoe de muur viel. In Berlijn zijn echter genoeg resten van de Koude Oorlog te vinden – zowel op straat als in tentoonstellingen – waar je meer te weten kunt komen over de Koude Oorlog en de Berljinse muur.

Op deze pagina:

20140309 IMG_3627 BerlijnBlog Berlijnse Muur

East Side Gallery: een restant stuk muur met kunstwerken van 180 internationale artiesten.

Feiten en herinneringen over de Berlijnse Muur

De feiten

  • De Berlijnse Muur stond op 13 augustus 1961 en viel op 9 november 1989. In de loop der jaren werd de muur steeds versterkt en de bewaking aangescherpt.
  • De muur was 160 kilometer lang.
  • De muur scheidde West-en Oost-Berlijn van elkaar. West-Berlijn was daardoor een enclave in de DDR geworden, het werd aan alle kanten omringd door de DDR.
  • De Franse, Britse en Amerikaanse sector bevonden zich in West-Berlijn, de Russische sector in Oost-Berlijn (DDR).
  • In totaal zijn 5.000 mensen naar West-Berlijn gevlucht, 192 vluchtelingen zijn door Oost-Duitse grenswachters dood geschoten.
  • De graffiti op de Berlijnse Muur was een belangrijk herkenningspunt aan de Westkant. De Oostkant werd streng bewaakt en mocht onder geen geval beklad worden.
  • Tussen de bekende Berlijnse Muur en de Hinterlandmauer bevond zich een stuk niemandsland (Todesstreifen)
  • Er zijn nog resten van de muur te zien bij onder andere de Bernauer Straße, East Side Gallery, Potsdamer Platz, Topografie des Terrors, Checkpoint Charlie en het Mauerpark (Hinterlandmauer).
  • Je kunt nog oude wachttorens van de DDR bekijken in de Erna-Berger-Straße bij Potsdamer Platz, in de Schlesischer Buch in Kreuzberg, en bij de Invalidenstraße.
  • Langs de gehele grens is de Berliner Mauerweg aangelegd, een fietspad van 160 kilometer lang rondom West-Berlijn.

Johan van Elk komt sinds de jaren ’80 in Berlijn en ik mocht zijn bijzondere fotoverzameling publiceren op mijn blog. Op bovenstaande foto zie je graffiti op de Westkant van de muur, het Sperrgebiet en de trots van Oost-Berlijn: de Fernsehturm.

Persoonlijke herinneringen

Hoewel de geschiedenis nog zo recent is, lijkt het ook zolang geleden. De tastbare geschiedenis en reststukken van de muur zijn schaars of op veel plekken zelfs uitgewist. Herinneringen vervagen langzaam. Het aantal ooggetuigen wordt steeds minder. En hoewel de feiten altijd zullen blijven, vertellen feiten vaak niet hoe mensen de Duitse deling hebben ervaren. Daarom heb ik de serie “Mijn verhaal over de Berlijnse Muur” in het leven geroepen om aandacht besteden aan persoonlijke ervaringen met de Berlijnse Muur en de Duitse deling. In deze serie vind je de verhalen van:

  • Heidi van den Hoogenband over haar familie in de DDR die ze regelmatig bezocht.
  • Corry Frik over de bruiloft van haar broer met een Oost-Duitse vrouw.
  • Niels van Tol over zijn schoolreisje naar Oost-Berlijn en het spontane idee om Berljin te bezoeken op de dag dat de muur viel.
  • Jannie Schwarz over haar emigratie naar de DDR zie niet zonder slag of stoot ging, maar ze deed het voor de liefde van haar leven.
  • Ulrike Nagel groeide op in Oost-Berlijn. Het was dorps en gemoedelijk in Marzahn, maar ze hadden er geen barbies…
  • Axel Wicke groeide aan de andere kant van de muur op, in het West-Berlijnse Kladow. Dagelijks passeerde hij de muur. Het hoorde er gewoon bij.

Niels van Tol bracht meerdere bezoeken aan de Berlijnse Muur en legde veel op foto’s vast.

Het verloop van de Berlijnse Muur

Op onderstaande kaart kun je het grensoverloop van de Berlijnse Muur goed zien en waar de grensposten zich bevonden. De grens liep voornamelijk langs de wijkgrenzen die voor de scheiding al bestonden. Zo kwamen onder andere Wedding, Tiergarten, Charlottenburg en Kreuzberg in West-Berlijn te liggen en Prenzlauer Berg, Friedrichshain en Treptow in Oost-Berlijn.

kaart Berlijnse Muur

Om echt een goed gevoel te krijgen over het verloop van de Berlijnse Muur kun je langs de voormalige grens fietsen. De stad Berlijn heeft daar grotendeels fietspaden aangelegd (de Berliner Mauerweg) die je met een tour of op eigen houtje kunt verkennen:

Geschiedenis

Voor de bouw van de muur

Het einde van de Tweede Wereldoorlog betekende ongeveer evenveel als het begin van de Koude Oorlog, de spanningen ontstonden namelijk al veel eerder dan in het bewuste jaar 1961. April 1945, het rode leger heeft Berlijn bereikt. De Tweede Wereldoorlog, waarmee Duitsland is begonnen en die zoveel levens heeft gekost, is ten einde. Op 8 mei geeft het Duitse leger zich over en de nationaal-socialistische dictatuur is verslagen. Duitsland raakt haar oostelijke grondgebied kwijt welke in vier bezettingszones (Frans, Amerikaans, Engels en Russisch) wordt verdeeld. In de sovjet-zone starten Duitse communisten een nieuwe dictatuur, het begin van de Koude Oorlog. Samen met het rode leger en de Russische geheime politie staat de communistische partij SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) sterk en het communisme wordt voor vele mensen een ware nachtmerrie…

Al in de zomer van 1945 werd de grens tussen de bezettingszones in Berlijn afgebakend. Op sommige plekken werden slagbomen en wit-gele houten palen geplaatst, daarnaast werden kleurmarkeringen op bomen gebruikt om de grenzen aan te geven. Om de zonegrens te overschrijden had men toen ook al toestemming nodig, maar de drang naar economische groei en een vrije staat in het westen was voor vele mensen een drijfveer om te vluchten.

In 1949 wordt de officiële staat Duits Democratische Republiek (DDR) opgericht. Al vrij snel werden Oost- en West-Duitsland van elkaar gescheiden met een muur. West-Berlijn, dat als eilandje in de DDR lag, was echter nog makkelijker begaanbaar en voor veel mensen de enige uitweg naar het vrije westen. Een steeds groter aantal burgers besloot te vluchten naar de Bondsrepubliek Duitsland (BDR) via West-Berlijn. Via de lekkende grens verlieten tussen 1949 en 1961 zo’n 2,6 miljoen mensen de DDR; van hen vluchtten er 47.433 nog in de laatste twee weken voor de bouw van de muur. Aangezien het daarbij grotendeels hoogopgeleide jonge mensen betrof, vormde deze uittocht een grote bedreiging voor de economie van de DDR en zou het uiteindelijk zelfs het voortbestaan van het land in gevaar kunnen komen. Een ander gevaar voor de DDR waren inwoners van West-Berlijn die goedkoop inkopen kwamen doen in de DDR, dat bracht de planeconomie in de war en zorgde voor een tekort aan goederen. De enige oplossing die de DDR zag was het omringen van West-Berlijn met een muur. 

Bouw van de muur

In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 werd er begonnen met de bouw van de Berlijnse Muur door het communistische Oost-Duitsland. Geleidelijk werd heel West-Berlijn omringd met een 2 meter hoge muur. Op die manier wilde de DDR zeker stellen dat DD-burgers niet vluchtten naar het vrije westen. De alom bekende Berlijnse Muur stond overigens aan de Westkant, aan de Oostkant stond nog een tweede muur (de Hinterlandmauer).

bouw muur

De bouw van de Berlijnse Muur begon op 13 augustus 1961.

De muur werd ook voorzien van honderden uitkijkposten die dag en nacht waren bezet door grenswachters. Zagen ze een vluchtpoging? Dan werd er geschoten.

De grens passeren

In de Berlijnse Muur zaten ook poorten die toegang verschaften naar de andere kant van de muur. Checkpoint Charlie is een bekende grenspost omdat deze centraal lag en hier veel buitenlandse toeristen de grens overgingen. Via het nog steeds bestaande Tränenpalast kon de grens per trein worden gepasseerd. Om de grens te kunnen passeren had je als West-Berlijner een visum nodig. Voor Oost-Berlijners was het veel lastiger om de grens te passeren. Geld, een uitnodiging uit het Westen en expliciete toestemming hadden ze nodig. Toestemming kreeg bijna niemand.

Berlijn in 1981-59

Grenswachttoren op het niemandsland uit de diaserie een schoolreisje naar Berlijn in 1981

Berlijn in 1981-60

Grensovergang Checkpoint Charlie uit de diaserie een schoolreisje naar Berlijn in 1981

Ontsnappen 

In de eerste paar jaren van zijn bestaan was de muur nog lang niet perfect. Er zaten nog veel gaten en zwakke plekken in, die snel door vindingrijke Oost-Berlijners werden gevonden. Aanvankelijk kon men eenvoudig naar het westen vluchten via de ramen van de huizen die net op de grens stonden, met toestemming van de woningeigenaren. Er werden in de loop der jaren vaak spectaculaire pogingen gedaan om over de muur te klimmen, te vliegen, en er onderdoor te graven. Mensen verzonnen allerlei mogelijkheden om erdoor te komen. Bijvoorbeeld kisten onder auto’s en onzichtbare verbergruimtes in auto’s. Zo reed er bijvoorbeeld een Oost-Berlijner met een shovel dwars door de muur heen, en ook werden er tunnels onder de muur doorgegraven.

Circa 200 personen kwamen om het leven toen zij poogden van Oost naar West te vluchten. Toen de muur steeds afschrikwekkender werd, konden sommige mensen het gevoel opgesloten te zijn moeilijk verdragen en kregen last van een syndroom dat “Mauersyndroom”, Muurziekte, werd genoemd.

19810511 64 Berlijn schoolreisje Dick dia's 364

Een stuk muur bij de Reichstag uit de diaserie “een schoolreisje naar Berlijn in 1981“. 

 De neergang van de DDR

Intern was er van alles mis met de DDR. Burgers waren teleurgesteld door het uitblijven door de aan hen beloofde welvaart. In plaats daarvan raakte de DDR steeds meer in de schulden, de economie stagneerde en het ging eigenlijk alleen maar bergafwaarts. Wie de kans kreeg, vertrok naar het buitenland. De mogelijkheid daartoe werd bijvoorbeeld aanzienlijk vergroot door de volledige opening van de Oostenrijks-Hongaarse grens in september 1989.

Val van de muur – 9 november 1989

Één van de hoogste partijleiders van de DDR in die tijd, hield aan het begin van de avond een bijzondere persconferentie. Op de conferentie werd verteld dat de grenzen zouden worden geopend. Niemand kon toen nog zijn oren geloven. De eerste vraag die volgde was wanneer de grenzen dan zouden opengaan. ‘Sofort, unverzüglich’ (onmiddellijk) antwoordde SED-woordvoerder Günther Schabowski. En ja, deze regeling zou ook voor Berlijn gelden.

Iewat ongelukkig gecommuniceerd van Schabowski. Eigenlijk was er door Erich Mielke (het hoofd van de Stasi/de geheime dienst) bedacht dat er allerlei visa aangevraagd moesten worden, maar dat stond niet in de speech. Voor vele Oost-Berlijners die de conferentie via radio of TV meekregen was dit een startschot om zich naar de grensovergangen te haasten. Daar zouden ze dan wel zien wat er aan de hand zou zijn.

Bij de grensovergang Bornholmer Straße heerste veel onrust. De grenswachten, het leger en de geheime dienst wisten niet hoe er nu gehandeld moest worden met al die mensenmassa’s en duidelijke aanwijzingen van het gezag ontbraken. Toen ze de mensenmassa’s niet meer konden houden (om 23:52) ging de grensovergang Bornholmer Straße als eerste grensovergang in Berlijn daadwerkelijk open. Duizenden jubelende Oost-Berlijners haasten zich euforisch naar het westen. Snel na de eerste opening werden ook andere grensposten in Berlijn geopend. De Berlijnse Muur was gevallen.

➤ Meer weten? Deze 1,5 uur durende documentaire (Duits) gaat over de dag dat de muur viel.

De Berlijnse Muur bezichtigen

Stukjes geschiedenis staan nog in het wild in Berlijn, enkele bezienswaardige plekken zijn:

Bernauer Straße

Gedenkstätte Bernauer Straße, Bernauer Straße 111, OV: U8 Bernauer Straße of S Nordbahnhof

De muur liep 29 jaar langs de Bernauer Straße, een straat in de wijk Mitte. Het stuk bij de Bernauer Straße is bekend om de vele vluchtpogingen. De ramen van huizen in Oost-Berlijn stonden gelijk aan de grens, de stoep voor de huizen lag alweer in het westelijk deel, dat maakte vluchten relatief eenvoudig. De DDR had dit ook snel in de gaten en al voor de bouw van de muur werden alle ramen geblokkeerd en daken dicht gebouwd. Toch zijn er door ontsnappingspogingen nog 10 personen in de Bernauer Straße om het leven gekomen. Bij het overgebleven stuk muur in de Bernauer Straße staat een gedenksteen voor deze mensen maar je kunt ook meer over de muur te weten komen in het gratis museum.

20140309 IMG_3488 BerlijnBlog Berlijnse Muur

Gedenkstätte Bernauer Straße

Niet ver bij de Gedenkstätte Bernauer Straße vandaan, ligt een uitgestrekt park. Ten noorden van het Park am Nordbahnhof kun je ook nog een restant van de Berlijnse Muur vinden. Wat ik daar zo indrukwekkend aan vind? Bijna niemand kent het!

20150816 - _DSF2418- BerlijnBlog Muur Nordbahnhof

East Side Gallery

Mühlenstraße, OV: S Ostbahnhof of S+U1 Warschauer Straße

De East Side Gallery is de naam van het bekendste – en langste – stuk muur wat nog staat. In totaal telt de East Side Gallery 1.316 meter, en dat maakt hem ook de langste kunstgalerie in de buitenlucht. De East Side Gallery staat langs de Spree in de Mühlenstraße, precies tussen de Oberbaumbrücke en het Ostbahnhof.

Graffiti

Na de neergang van de Berlijnse Muur in 1989 werd dit stuk muur aan de oostkant door 118 kunstenaars uit 21 landen beschilderd. Voor 1989 was de oostkant van de muur altijd onbeschilderd gebleven, in tegenstelling tot de westkant van de muur. De East Side Gallery zit vol met graffiti die de (politieke) mening van de kunstenaars in de jaren ’90 laat zien.

Gedenkplaats

Nu is de East Side Gallery een gedenkplaats. En terwijl dit stuk muur voor veel mensen een interessante en belangrijke plek is weten veel mensen de boel weer te vernielen. De East Side Gallery heeft veel last van graffiti, maar graffiti die er niet hoort en de oorspronkelijke beelden te verpesten. Al in 1997 is Künstlerinitiative East Side Gallery e.V. opgericht om de East Side Gallery te onderhouden. In zomer 2008 is besloten om de East Side Gallery op te knappen.

Ik heb altijd nog een raar gevoel als ik dat stuk langs de East Side Gallery loop, hoewel ik geen idee was hoe het was om te leven en opgesloten te zitten achter een muur heb ik er toch nog een naar gevoel bij. Hij was zo lang, zo hoog en zo hard. Ik ben er ook sterk voor dat zulke dingen bewaard blijven, zodat ook de mensen in de toekomst nog wat mee kunnen krijgen van deze geschiedenis. De kunstwerken afgebeeld op het stuk muur zijn zeker het bekijken waard, achter sommige beschilderingen zit een hele geschiedenis en een sterke politieke achtergrond.

20140309 IMG_3627 BerlijnBlog Berlijnse Muur

Potsdamer Platz

Potsdamer Platz, OV: S+U2 Potsdamer Platz

Potsdamer Platz is momenteel het grote, moderne, drukke handelscentrum van Berlijn. Vroeger was dit ook altijd al het geval, totdat de Berliner Mauer in 1961 dwars over Potsdamer Platz heen werd gebouwd. 30 jaar lang leek Potsdamer Platz meer op een ruïne en een dode plek, niks in vergelijking met de pracht en praal wat het ooit was. De enige aantrekkingskracht van het plein was de verhoging waar toeristen over de muur naar het oostelijk deel van de stad konden kijken. Nadat de Berlijnse Muur was gevallen waren architecten allemaal erg happig om Potsdamer Platz te mogen herbouwen. Inmiddels is Potsdamer Platz het thuis van onder andere het Sonycenter en de Bahntower.

Op Potsdamer Platz zijn nog kleine stukjes Berlijnse Muur te bezichtigen, onder andere het stuk wat hier op de foto staat afgebeeld. Er is ook informatie te vinden over de muur, en er hangen foto’s van hoe Potsdamer Platz eruit zag ten tijde van de muur. In een kleine doodlopende zijstraat achter Potsdamer Platz kun je een in originele staat terug gebrachte observatietoren bekijken.

20140222 IMG_3069 BerlijnBlog Berlijnse MuurMuurresten op Potsdamer Platz

Checkpoint Charlie

Friedrichstraße 43-45, OV: U6 Kochstraße

Checkpoint Charlie was één van de controleposten langs de Berlijnse Muur. Deze controlepost werd beheerd door de Russische en Amerikaanse sector. Omdat dit de derde doorgang was op de grens tussen West en Oost (sinds de instelling van de invloedssferen na de Tweede Wereldoorlog), werd het Charlie genoemd, naar de derde letter van het spellingsalfabet van de NAVO. Er waren veel meer controleposten maar Checkpoint Charlie was de enige doorgang voor toeristen die van West naar Oost Berlijn wilden reizen. Voor mensen die met de trein kwamen was Friedrichstraße, het dichtstbijzijnde treinstation de enige mogelijkheid om over te stappen naar het andere deel van de stad.

Na de val van het ijzeren gordijn

Zo ziet Checkpoint Charlie er tegenwoordig uit

Kort na de val van de muur in 1989 werd het checkpoint opgeheven. Na de afbraak van de muur werd het checkpoint met een stenen silhouet in het asfalt aangegeven (zoals bij de rest van de muur). Checkpoint Charlie werd effectief gesloopt op 22 juni 1990. In 2000 werd een exacte kopie van het wachthuisje opgericht. Momenteel is Checkpoint Charlie een van de belangrijkste bezienswaardigheden in de stad. Het is er altijd druk met toeristen die afkomen op de oude controlepost, of op het Mauer Museum wat gelegen is in dezelfde straat. Bereid je vast voor, het is hier érg toeristisch.

Mauerpark

OV: U2 Eberswalder Straße of U8 Bernauer Straße

Het Mauerpark is vandaag de dag een zeer populair park onder bewoners van de wijk Prenzlauer Berg. De naam van het park refereert nog naar 1961 en de Berlijnse Muur. Op deze plek werden de wijken Mitte en Prenzlauer Berg van elkaar gescheiden. Momenteel staat er nog een lang stuk muur in de Schwedter Straße die langs het stadion loopt. Dit stuk muur is het enige stuk voormalig Berlijnse Muur waar nog veel actief graffiti op wordt gespoten. Officieel is het niet legaal, maar het gebeurt toch regelmatig. Bij mooi weer wordt daar volop gebruik van gemaakt en dat levert een mooi schouwspel op. De heuvelrand op het zuiden biedt uitkomst voor zonaanbidders terwijl het lager gelegen gedeelte populair is bij barbecue fans, op zondag is er altijd een gezellige vlooienmarkt met karaoke.

20140329 IMG_3780 BerlijnBlog Mauerpark

Fietsen langs de muur

Op een 15 kilometer lange fietstour tussen de Bornholmer Straße, waar de Muur in 1989 open ging, en de Regeringswijk neemt BajaBikes je mee op tour. Onderweg vertellen ze alles over de geschiedenis van Berlijn en wijzen je ze op restanten Berlijnse Muur. Je komt langs vroegere grensovergangen, fietst door het levendige Mauerpark komt alles te weten over de Gedenkstätte in de Bernauer Straße waar het laatste nog intacte stuk muur plus één van de weinige overgebleven wachttorens bekeken kan worden.

Boeken en Films over de Berlijnse Muur

Hier komt een lijstje met films en boeken die als thema de Berlijnse Muur hebben. Ik zal dit lijstje aanvullen met films en boeken die ik in de toekomst nog ga lezen en kijken.

CoverOmschrijvingTypePrijs
Goodbye Lenin
Goodbye Lenin gaat over een gezin dat leeft in Oost Berlijn. De moeder van het gezin is rasechte DDR en ernstig ziek ten tijde van de val van de muur. Haar kinderen proberen haar het leven voor te houden zoals het was in de DDR, maar dat is moeilijk. De film geeft een goed beeld van de veranderingen in Berlijn (Duitsland) in 1989.
DVD€8,99
The good German
The good German gaat meer over Berlijn ten tijde van het einde van de tweede wereldoorlog, nog voordat de Berlijnse muur werd gebouwd. Jake Geismar is een Amerikaanse oorlogsverslaggever die naar Berlijn gaat tijdens de Conferentie van Potsdam. De geallieerden van de Tweede Wereldoorlog onderhandelen over het lot van Duitsland en verdelen Duitsland in twee
Boek€7,99
Am kürzeren Ende der Sonnenallee
Gaat over een club vrienden die aan de oostkant van de muur woont. Het boek geeft veel inzicht over het leven van jongeren in de DDR in die tijd. Het boek is vernoemd naar de straat waarin het boek zich voornamelijk afspeelt, de Sonnenallee. Nog steeds bestaat de Sonnenallee. Later is het boek nog verfilmd en draagt de naam Sonnenallee.
Boek€9,99
Berlijn 1989 - 2009
Eind jaren '80 vestigde Cees Nooteboom zich in Berlijn. Een turbulente periode waarin hij veel notities heeft gemaakt over het leven tijdens die Wende in Berlijn. Inmiddels heeft hij de status bereikt van een van de beste ooggetuigenverslagen van de Wende. 20 jaar na de val van de Berlijnse muur, in 2009, is dit boek uitgekomen.
Boek€23,99
Berlijn Beweegt
Sinds de val van de Muur is Berlijn drastisch veranderd. De twee Duitslanden zijn herenigd in een nieuwe natie. Berlijn denkt een voortreffelijk beeld van het publieke debat in dat nieuwe Duitsland en zijn dynamische hoofdstad. Dit boek gaat voornamelijk over de gevolgen die de Berlijnse Muur heeft aangericht.
Boek€15,00